Κάποτε η εργασία είχε πιο καθαρά όρια. Υπήρχε ο χώρος της, ο χρόνος της, η διαδρομή προς αυτήν και η επιστροφή από αυτήν. Σήμερα, για πολλούς ανθρώπους που εργάζονται σε εταιρικά περιβάλλοντα, αυτά τα όρια έχουν γίνει πιο θολά. Η δουλειά δεν μένει απαραίτητα στο γραφείο. Ακολουθεί στο κινητό, στο laptop, στο τραπέζι του σπιτιού, στη βόλτα, στις διακοπές, ακόμη και στις στιγμές που υποτίθεται ότι ο άνθρωπος ξεκουράζεται. Δεν χρειάζεται πάντα να εργάζεται κανείς για να είναι ακόμη δεμένος με την εργασία του. Αρκεί να τη σκέφτεται συνεχώς.
Το work-life balance συζητιέται συχνά με όρους πρακτικούς: καλύτερη οργάνωση, σωστό πρόγραμμα, λιγότερη αναβλητικότητα, πιο αποτελεσματική διαχείριση χρόνου. Όλα αυτά έχουν τη σημασία τους. Όμως η συζήτηση μένει φτωχή όταν περιορίζεται μόνο εκεί. Γιατί το πραγματικό ζήτημα δεν είναι απλώς πώς θα χωρέσουν περισσότερα πράγματα μέσα στην ημέρα. Είναι ποιος αποφασίζει τελικά σε ποιον ανήκει η ημέρα. Αν ανήκει μόνο στους στόχους, στις προθεσμίες και στις απαιτήσεις των άλλων, τότε ακόμη και ο ελεύθερος χρόνος παύει να είναι πραγματικά ελεύθερος.
Στον κόσμο των εταιρειών, η πίεση σπάνια εμφανίζεται με μία μόνο μορφή. Άλλοτε έρχεται ως συνεχής ταχύτητα. Άλλοτε ως ανάγκη να είσαι πάντα ενημερωμένος. Άλλοτε ως φόβος ότι, αν δεν απαντήσεις αρκετά γρήγορα, κάποιος άλλος θα φανεί πιο πρόθυμος. Άλλοτε ως εσωτερική απαίτηση να μη δώσεις ποτέ την εντύπωση ότι δυσκολεύεσαι. Έτσι, η εξάντληση δεν γεννιέται μόνο από τις πολλές ώρες. Γεννιέται και από την αίσθηση ότι πρέπει να είσαι μονίμως συντονισμένος σε έναν ρυθμό που δεν σταματά.
Η τεχνολογία έκανε την εργασία πιο ευέλικτη, αλλά όχι πάντα πιο ανθρώπινη. Το email, οι πλατφόρμες συνεργασίας, οι άμεσες ειδοποιήσεις και οι διαδικτυακές συναντήσεις υπόσχονται ευκολία. Την ίδια στιγμή, όμως, μπορούν να δημιουργήσουν μια αίσθηση μόνιμης προσβασιμότητας. Το γεγονός ότι κάποιος μπορεί να απαντήσει από παντού δεν σημαίνει ότι πρέπει να απαντά από παντού. Κι όμως, σε πολλά περιβάλλοντα, αυτή η διάκριση χάνεται. Η δυνατότητα γίνεται προσδοκία. Η εξαίρεση γίνεται καθημερινότητα. Η σύνδεση γίνεται δεσμός.
Υπάρχει και κάτι ακόμη πιο βαθύ. Πολλοί εργαζόμενοι δεν δυσκολεύονται να σταματήσουν μόνο επειδή τους το ζητά η δουλειά. Δυσκολεύονται επειδή έχουν μάθει να συνδέουν την αξία τους με την απόδοσή τους. Όταν ένας άνθρωπος αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει πως αξίζει, τότε η ανάπαυση μοιάζει ύποπτη. Η ησυχία μοιάζει με καθυστέρηση. Το όριο μοιάζει με αδυναμία. Και η προσωπική ζωή αρχίζει να αντιμετωπίζεται σαν κάτι που πρέπει να περιμένει, μέχρι να τακτοποιηθούν όλα τα υπόλοιπα.
Μόνο που τα «υπόλοιπα» σπάνια τελειώνουν. Πάντα θα υπάρχει ένα νέο project, μία νέα εκκρεμότητα, μία νέα αξιολόγηση, μία νέα αλλαγή, ένας νέος στόχος. Αν ο άνθρωπος περιμένει να ηρεμήσει η εργασία για να ξαναβρεί τη ζωή του, μπορεί να περιμένει πολύ. Γι’ αυτό η ισορροπία δεν μπορεί να στηρίζεται στην ιδανική στιγμή που όλα θα είναι ήρεμα. Χτίζεται μέσα στην ατέλεια της καθημερινότητας, με μικρές αλλά ουσιαστικές πράξεις προστασίας: να κλείνεις εγκαίρως, να μην απαντάς σε κάθε ειδοποίηση, να ζητάς ρεαλιστικές προτεραιότητες, να αναγνωρίζεις πότε η κόπωση δεν είναι απλώς «λίγη πίεση», αλλά προειδοποίηση.
Βέβαια, η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στο άτομο. Οι εταιρείες που μιλούν για ευημερία οφείλουν να την ενσωματώνουν στον τρόπο που οργανώνουν την εργασία. Δεν αρκεί να προβάλλεται η ψυχική υγεία ως αξία, αν η καθημερινή πρακτική ενθαρρύνει την υπερκόπωση. Δεν αρκούν οι όμορφες λέξεις, αν οι άνθρωποι φοβούνται να πουν ότι δεν προλαβαίνουν. Η κουλτούρα φαίνεται όχι στις παρουσιάσεις, αλλά στη συμπεριφορά των ομάδων όταν υπάρχει πίεση. Εκεί αποκαλύπτεται αν ο άνθρωπος θεωρείται πραγματικά πόρος που χρειάζεται φροντίδα ή απλώς μέσο παραγωγής αποτελεσμάτων.
Το work-life balance δεν σημαίνει μια τέλεια μοιρασμένη ζωή, όπου όλα βρίσκονται πάντοτε στη σωστή θέση. Μια τέτοια εικόνα είναι μάλλον αδύνατη και, ίσως, ακόμη μια πηγή άγχους. Σημαίνει κάτι πιο ρεαλιστικό και πιο ώριμο: να μη χάνει ο άνθρωπος την επαφή με όσα τον κρατούν ζωντανό πέρα από τον επαγγελματικό του ρόλο. Να έχει χώρο για σχέσεις, σώμα, ύπνο, σιωπή, χαρά, απραξία, σκέψη. Να μπορεί να υπάρχει χωρίς να παράγει συνεχώς.
Η εργασία μπορεί να είναι πηγή νοήματος, δημιουργίας και εξέλιξης. Μπορεί να δίνει ταυτότητα, σκοπό και ικανοποίηση. Αλλά όταν απλώνεται σε κάθε γωνιά της ζωής, παύει να είναι μόνο εργασία και γίνεται τρόπος απορρόφησης του εαυτού. Το ζητούμενο δεν είναι να απομακρυνθούμε από τη φιλοδοξία, αλλά να την τοποθετήσουμε στη σωστή της θέση. Να δουλεύουμε με συνέπεια, χωρίς να ξεχνάμε ότι δεν γεννηθήκαμε μόνο για να ανταποκρινόμαστε.
Ίσως η πιο ουσιαστική μορφή ισορροπίας να αρχίζει από μια απλή, αλλά δύσκολη παραδοχή: η ζωή δεν είναι το διάλειμμα ανάμεσα σε δύο επαγγελματικές υποχρεώσεις. Είναι ο χώρος μέσα στον οποίο η εργασία οφείλει να βρει τη θέση της. Όχι να τον καταλάβει ολόκληρο.
Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Καράμπας, Ψυχολόγος
